Τέσσερις καταπληκτικές αστρονομικές ανακαλύψεις από τους αρχαίους Έλληνες

Τέσσερις καταπληκτικές αστρονομικές ανακαλύψεις από τους αρχαίους Έλληνες θα παρουσιάσουμε σε αυτό το άρθρο μας. Όταν μιλάμε για αρχαία αστρονομία πολλές φορές πάει το μυαλό μας στους Αιγύπτιους, στους Μάγια και τους Ίνκας. Αλλά και οι δικοί μας πρόγονοι είχαν κάνει απίστευτες ανακαλύψεις όσον αφορά το σύμπαν και τον τρόπο που λειτουργεί.

Οι Ιστορίες του Ηρόδοτου (484 π.Χ. έως 425 π.Χ.) προσφέρουν ένα αξιοσημείωτο ιστορικό κειμήλιο για το πως έβλεπαν οι αρχαίοι πρόγονοι μας, το σύμπαν ήδη από τα τα μέσα του πέμπτου αιώνα π.Χ. Είναι συναρπαστικό και έχει ενδιαφέρον όχι μόνο αυτά που ήξεραν, αλλά και αυτά που δεν ήξεραν γιατί αυτό το γεγονός έθεσε τη βάση για αξιοσημείωτες εξελίξεις στον τομέα της επιστήμης αλλά στην κατανόησή τους κατά τους επόμενους αιώνες – και όλα αυτά απλά στηριζόμενοι σε αυτά που μπορούσαν να παρατηρήσουν μόνο οπτικά. Μόνο με τα μάτια τους.

Ο Ηρόδοτος ισχυρίστηκε ήδη από τον 5 αιώνα π.Χ ότι η Αφρική περιβάλλεται σχεδόν εξ ολοκλήρου από τη θάλασσα. Πώς το ήξερε; Αφηγείται την ιστορία των Φοίνικων ναυτικών που στάλθηκαν από τον Βασιλιά Νέκο Β ‘της Αιγύπτου (περίπου 600 π.Χ.), για να ταξιδέψουν στην ηπειρωτική Αφρική, με δεξιόστροφο τρόπο, ξεκινώντας από την Ερυθρά Θάλασσα. Αυτή η ιστορία, εάν είναι αληθινή, αφηγείται την πρώτη γνωστή περιήγηση στην Αφρική, αλλά περιέχει επίσης μια ενδιαφέρουσα εικόνα για την αστρονομική γνώση του αρχαίου κόσμου.

Το ταξίδι χρειάστηκε αρκετά χρόνια. Έχοντας περάσει οι ναυτικοί από το νότιο άκρο της Αφρικής και ακολουθώντας μια δυτική πορεία, παρατήρησαν ότι ο Ήλιος ήταν στα δεξιά τους, πάνω από τον βόρειο ορίζοντα. Αυτή η παρατήρηση απλά δεν είχε κανένα νόημα εκείνη τη στιγμή επειδή απλά δεν γνώριζαν ακόμη ότι η Γη έχει σφαιρικό σχήμα και ότι υπάρχει ένα νότιο ημισφαίριο.

1. Η Γή γυρίζει γύρω από τον Ήλιο

Λίγους αιώνες αργότερα, υπήρξε μεγάλη πρόοδος στην εξέλιξη της επιστήμης. Ο Αρίσταρχος της Σάμου (310 π.Χ. έως 230 π.Χ.) ισχυρίστηκε ότι ο Ήλιος ήταν η «κεντρική φωτιά» του κόσμου και έβαλε όλους τους τότε γνωστούς πλανήτες στη σωστή σειρά απόστασης γύρω από αυτό. Αυτή είναι η παλαιότερη γνωστή ηλιοκεντρική θεωρία του ηλιακού συστήματος. Ουσιαστικά ο Αρίσταρχος είναι ο πρώτος που είδε την αλήθεια χιλιάδες χρόνια πριν από τον Κοπέρνικο που έκανε μνεία στον Αρίσταρχο παρουσιάζοντας το έργο του.

Δυστυχώς, το αρχικό κείμενο στο οποίο αποτυπώνει αυτό το επιχείρημα έχει χαθεί, οπότε δεν μπορούμε να γνωρίζουμε με βεβαιότητα πώς το κατάρτισε. Ο Αρίσταρχος γνώριζε ότι ο Ήλιος ήταν πολύ μεγαλύτερος από τη Γη ή τη Σελήνη, και ίσως είχε υποθέσει ότι θα έπρεπε, επομένως, να έχει την κεντρική θέση στο ηλιακό σύστημα.

2. Το μέγεθος του φεγγαριού

Ένα από τα βιβλία του Αρίσταρχου που σώθηκε είναι τα μεγέθη και οι αποστάσεις του Ήλιου και της Σελήνης. Σε αυτήν την αξιοσημείωτη πραγματεία, ο Αρίσταρχος παρουσίασε τους πρώτους γνωστούς υπολογισμούς των σχετικών μεγεθών και αποστάσεων της Γης τόσο προς τον Ήλιο όσο και προς τη Σελήνη.

Είχε παρατηρηθεί ήδη ότι ο Ήλιος και η Σελήνη μπορεί φαινομενικά να έχουν το ίδιο μέγεθος στον ουρανό αλλά είχαν επίσης ανακαλύψει ότι ο Ήλιος ήταν πιο μακριά. Πώς; Μα βλέποντας και παρατηρώντας τις ηλιακές εκλείψεις, αλλά και τις σεληνιακές.

Επίσης, τη στιγμή που η Σελήνη βρίσκεται στο πρώτο ή το τρίτο τέταρτο, ο Αρίσταρχος αιτιολόγησε ότι ο Ήλιος, η Γη και η Σελήνη σχηματίζουν ένα ορθογώνιο τρίγωνο.

Καθώς ο Πυθαγόρας είχε καθορίσει πώς σχετίζονται τα μήκη των πλευρών του τριγώνου μερικούς αιώνες νωρίτερα, ο Αρίσταρχος χρησιμοποίησε το τρίγωνο για να εκτιμήσει ότι η απόσταση από τον Ήλιο ήταν μεταξύ 18 και 20 φορές από την την απόσταση της Γης από τη Σελήνη. Εκτίμησε επίσης ότι το μέγεθος της Σελήνης ήταν περίπου το ένα τρίτο του μεγέθους της Γης, με βάση τον προσεκτικό χρόνο των σεληνιακών εκλείψεων.
Μια αναπαραγωγή ενός διαγράμματος του 10ου αιώνα από τον Αρίσταρχο που δείχνει κάποια από τη γεωμετρία που χρησιμοποίησε στους υπολογισμούς του. Wikipedia, CC BY-SA

Τέσσερις καταπληκτικές αστρονομικές ανακαλύψεις από τους αρχαίους Έλληνες
Μελέτη του Αρίσταρχου περί μεγεθών γης, ήλιου και σελήνης (χειρόγραφο του 10ου αι. Βατικανό) Wikipedia

Ενώ η εκτιμώμενη απόσταση του από τον Ήλιο μπορεί να έπεσε αρκετά έξω (η πραγματική αναλογία είναι 390), αυτό συνέβει όμως λόγω της έλλειψης τηλεσκοπικής ακρίβειας, απεναντίας η τιμή για την αναλογία του μεγέθους της Γης προς τη Σελήνη είναι εκπληκτικά ακριβής (Η Σελήνη έχει διάμετρο 0,27 φορές αυτή της Γης).

Σήμερα, γνωρίζουμε με ακρίβεια το μέγεθος και την απόσταση από το φεγγάρι με διάφορα μέσα, όπως ακριβή τηλεσκόπια, παρατηρήσεις ραντάρ και ανακλαστήρες λέιζερ που αφήνονται στην επιφάνεια από τους αστροναύτες του Απόλλωνα.

3. Η μέτρηση της περιφέρειας της Γης

Ο Ερατοσθένης (276 π.Χ. έως 195 π.Χ.) ήταν επικεφαλής βιβλιοθηκονόμος στη Μεγάλη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας και ένθερμος πειραματιστής. Ανάμεσα στα πολλά επιτεύγματά του ήταν ο πρώτος γνωστός υπολογισμός της περιφέρειας της Γης. Ο Πυθαγόρας θεωρείται γενικά ως ο πρώτος υποστηρικτής μιας σφαιρικής Γης. Η διάσημη αλλά απλή μέθοδος του Ερατοσθένη βασίστηκε στη μέτρηση των διαφορετικών μηκών των σκιών που ρίχνονται από πασάλλους κολλημένους κάθετα στο έδαφος, το μεσημέρι στο θερινό ηλιοστάσιο, σε διαφορετικά γεωγραφικά πλάτη.

Ο Ήλιος είναι αρκετά μακριά, αλλά η σκιά διέφερε στους πασάλλους. Έτσι, η διαφορά στις σκιές έδειξε πόσο καμπύλη η επιφάνεια της Γης. Ο Ερατοσθένης το χρησιμοποίησε για να εκτιμήσει την περιφέρεια της Γης ως περίπου 40.000 χλμ. Αυτό βρίσκεται εντός του δύο τοις εκατό της πραγματικής τιμής της περιφέρειας της Γης, εκπληκτικό έτσι δεν είναι.

Πως το βρήκε; Δεδομένου ότι 7,5 μοίρες είναι το 1 / 48ο ενός κύκλου, πολλαπλασίασε την απόσταση από τη Ρόδο προς την Αλεξάνδρεια με 48 και έφτασε σε μια τιμή περίπου 40.000 χιλιομέτρων.

4. Ο πρώτος αστρονομικός υπολογιστής

Ο παλαιότερος μηχανικός υπολογιστής που επιβιώνει στον κόσμο είναι ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων. Η καταπληκτική συσκευή ανακαλύφθηκε σε ένα αρχαίο ναυάγιο στο ελληνικό νησί των Αντικυθήρων το 1900.

Η συσκευή είναι πλέον κατακερματισμένη με την πάροδο του χρόνου, αλλά όταν ήταν σε λειτουργία, θα έμοιαζε ως κουτί που θα περιλάμβανε δεκάδες λεπτές μηχανές από χάλκινα γρανάζια. Όταν περιστρέφεται χειροκίνητα από μια λαβή, τα γρανάζια περιστρέφονται στο εξωτερικό δείχνοντας τις φάσεις της Σελήνης, το χρονοδιάγραμμα των σεληνιακών εκλείψεων και τις θέσεις των πέντε πλανητών που ήταν τότε γνωστοί (Ερμή, Αφροδίτη, Άρη, Δία και Κρόνους) και όλα αυτά σε διαφορετικές εποχές του έτους. Ο μηχανισμός είχε και την οπισθοδρομική κίνηση των πλανητών – μια ψευδαίσθηση της αλλαγή στην κίνηση των πλανητών μέσω του ουρανού.

Δεν ξέρουμε ποιος το έφτιαξε, αλλά χρονολογείται από τον 3ο έως τον 1ο αιώνα π.Χ., και ίσως ήταν έργο του Αρχιμήδη. Η τεχνολογία εργαλείων με την πολυπλοκότητα του μηχανισμού των Αντικυθήρων δεν παρατηρήθηκε ξανά για χίλια ολόκληρα χρόνια.

Άλλες σημαντικές ανακαλύψεις για την αστρονομία και την Γη των Αρχαίων Ελλήνων

Σαν αρχαίοι Έλληνες αστρονόμοι αναφέρονται τουλάχιστον 89 πρόγονοι μας, άνθρωποι που έθεσαν τις βάσεις για την αναγνώριση του σύμπαντος και που ακόμα και σήμερα μνημονεύονται και μελετούνται τα έργα τους.

Ο Αρίστυλλος ο Σάμιος τον 5ο αιώνα π.Χ εκτέλεσε πολλές παρατηρήσεις επί βασιλείας των Πτολεμαίων Σωτήρος και Φιλαδέλφου. Ειδικότερα σημαντικές ήταν οι παρατηρήσεις του επί του αστερισμού του Αιγόκερου και των τριών αστέρων της Μεγάλης Άρκτου. Προς τιμή του αρχαίου αυτού Έλληνα αστρονόμου δόθηκε ονομασία σε κρατήρα της σελήνης.

Ο Αρχέλαος ο Αθηναίος που έζησε επίσης τον 5ο αιώνα π.Χ υποστηρίξε πως οι πρώτοι οργανισμοί αναπτύχθηκαν στη λάσπη.

Ο Αυτόλυκος ο Πιτταναίος που έζησε τον 3ο αιώνα π.Χ και έγγραψε το «Περί της κινουμένης σφαίρας» που περιλαμβάνει δώδεκα ζητήματα περί σφαιρικής αστρονομίας και ειδικότερα περί της όψης του ουρανού και της θέσεως των περί αυτόν κύκλων συναρτήσει του γεωγραφικού πλάτους του τόπου παρατήρησης και έτερο “Περί ανατολών και δύσεων των ουράνιων σωμάτων” που διαιρείται σε δύο μέρη. Στο πρώτο περιλαμβάνει δεκατρείς αστρονομικές προτάσεις, ενώ το δεύτερο αναφέρεται στη διαίρεση του ζωδιακού κύκλου σε δωδεκατημόρια. Το «Περί της κινουμένης σφαίρας» θεωρείται η αρχαιότερη μαθηματική πραγματεία που σώζεται στο σύνολό της. Είναι ο πρώτος επίσης που ανέφερε πως «κάθε αστέρας που ανατέλλει και δύει, πάντα ανατέλλει και δύει στα ίδια σημεία στον ορίζοντα»

Ο Βίων ο Αβδηρίτης (τέλη 5 αρχές 4 αιώνα π.Χ) ήταν ο πρώτος που υποστήριξε πως σε μερικές περιοχές της Γης η νύχτα διαρκεί για 6 μήνες, ενώ κατά τους άλλους 6 μήνες επικρατεί η ημέρα.

Ο Γεμίνιος ο Ρόδιος παρότι υιοθέτησε το γεωκεντρικό σύστημα, είχε πραγματικά απόψεις που σήμερα είναι επιστημονικά τεκμηριομένες όπως: Η Γη είναι σφαιρική, ο Ήλιος είναι μια διάπυρη σφαιρική μάζα, οι απλανείς αστέρες αποτελούνται από την ίδια «ουσία» με αυτή του Ηλίου, η Σελήνη είναι ετερόφωτο σώμα και οι διαστάσεις της Γης είναι σημειακές (αμελητέες) σε σχέση με το μέγεθος του Σύμπαντος.

Ο Δημόκριτος πίστευε ότι η ύλη αποτελείτο από αδιάσπαστα, αόρατα στοιχεία, τα άτομα. Επίσης ήταν ο πρώτος που αντιλήφθηκε ότι ο Γαλαξίας είναι το φως από μακρινά αστέρια. Ήταν ανάμεσα στους πρώτους που ανέφεραν ότι το σύμπαν έχει και άλλους “κόσμους” και μάλιστα ορισμένους κατοικημένους.

Ο Ηράκλειτος γνωστός σε όλους μας για την φράση “τα πάντα ρει” υποστήριζε ότι η πρωταρχική ουσία στον κόσμο είναι η ενέργεια. Ενώ ο κόσμος για τον Ηράκλειτο δεν είναι αποτέλεσμα δημιουργίας ή γένεσης, αλλά προϋπάρχει προαιώνια και περιγράφεται ως ζωντανή φωτιά (ενέργεια), η οποία εναλλάξ δυναμώνει και εξασθενεί, χωρίς ποτέ να σβήνει εντελώς. 

Ο Θαλής ο Μιλήσιος υπήρξε ο πρώτος που προσπάθησε να εξηγήσει τα φυσικά φαινόμενα με βάση φυσικές διαδικασίες. Χαρακτηριστική ήταν η προσπάθεια του να εξηγήσει το φαινόμενο των σεισμών. Σύμφωνα με τον Θαλή η Γη επιπλέει στο νερό και οι σεισμοί προκαλούνται όταν η Γη κλυδωνίζεται από κύματα του νερού. 

Στην κοσμολογία του φιλόσοφου σημαντικό ρόλο παίζει το νερό (ύδωρ). Του αποδίδονται δύο κοσμολογικές απόψεις:

  • Η Γη έχει τη μορφή ενός κυκλικού δίσκου που στηρίζεται στο νερό
  • Το νερό είναι η αρχή των πάντων

ανακάλυψε τις τροπές (ηλιοστάσια), το ετερόφωτο της Σελήνης, καθώς και τον ηλεκτρισμό και τον μαγνητισμό!

Ο Ίππαρχος ο Ρόδιος ανακάλυψε την μετάπτωση συγκρίνοντας τις δικές του παρατηρήσεις με τις μετρήσεις που βρήκε στο αρχείο του αστεροσκοπείου της Αλεξάνδρειας ανακάλυψε ότι τα άστρα μετακινούνται από την θέση τους κατά 1/72 της μοίρας κάθε χρόνο. Με τις συγκριτικές του δηλαδή παρατηρήσεις o Ίππαρχος είχε ανακαλύψει την «μετάπτωση των ισημεριών».

Για να γίνει κατανοητό το μέγεθος της ανακάλυψης αυτής αρκεί να επισημάνουμε ότι το φαινόμενο αυτό οφείλεται σε μια απειροελάχιστη κυκλική κίνηση του άξονα της Γης (που περιστρέφεται σαν μια σβούρα η οποία είναι έτοιμη να πέσει) και η οποία χρειάζεται 25.800 χρόνια περίπου για να συμπληρωθεί. Ανακάλυψε δηλαδή ότι το εαρινό σημείο μετακινείται πάνω στην εκλειπτική, με φορά αντίθετη των ζωδίων, 50 δευτερόλεπτα του ενός λεπτού της μοίρας κάθε χρόνο. Πράγμα που σημαίνει ότι με την πάροδο των αιώνων αλλάζει σιγά-σιγά και το άστρο που σημαδεύει τον Βόρειο Ουράνιο Πόλο. Γιατί άλλος είναι σήμερα ο «Πολικός Αστέρας» που βλέπουμε στον ουρανό (Κυνόσουρα ή άλφα Μικρής Άρκτου), άλλος ήταν ο Πολικός πριν από 5.000 χρόνια (Θουμπάν ή άλφα Δράκοντα) και άλλος θα είναι ο Πολικός σε 12.000 χρόνια (Βέγας ή άλφα Λύρας).

Και δεν έμεινε εκεί μιας που κατόρθωσε επίσης να προσδιορίσει με μεγάλη ακρίβεια ότι το μέγεθος του ηλιακού ή τροπικού έτους είναι 365,242 ημέρες όταν με την βοήθεια των σύγχρονων ατομικών μας ρολογιών ο σημερινός προσδιορισμός είναι 365,242199! Το 129 π. Χ. μία ηλιακή έκλειψη τον βοήθησε να προσδιορίσει ότι η διάμετρος της Σελήνης είναι ίση με το 1/3 της γήινης όταν οι σημερινές τιμές αναφέρουν την διάμετρο της Γης ίση με 12.756 χιλιόμετρα και την διάμετρο της Σελήνης ίση με 3.476 χιλιόμετρα. Την ίδια περίοδο υπολόγισε επίσης ότι η απόσταση της Σελήνης κυμαίνεται από 59 έως 67,3 γήινες ακτίνες, γι’ αυτό άλλωστε η Σελήνη στο περίγειο της φαίνεται μεγαλύτερη απ’ ότι στο απόγειό της. Οι αντίστοιχες σημερινές τιμές, που υπολογίζονται με την αποστολή και λήψη ακτίνων λέιζερ πάνω σε ειδικούς ανακλαστήρες τους οποίους εγκατέστησαν στην σεληνιακή επιφάνεια οι αστροναύτες του προγράμματος “Απόλλων”, είναι 356.410 χιλιόμετρα στο περίγειο και 406.697 στο απόγειο με μέση απόσταση 384.400 χιλιόμετρα.

Χάρη στην υπομονή και την οξυδέρκειά του, προσδιόρισε την θέση του περιγείου και του απογείου του Ήλιου, υπολόγισε επακριβώς την διάρκεια του ηλιακού και αστρικού έτους (επιτρέποντας έτσι στον Σωσιγένη να δημιουργήσει 100 χρόνια αργότερα το Ιουλιανό ημερολόγιο), υπολόγισε επακριβώς την λόξωση της εκλειπτικής (κλίση του γήινου άξονα), ενώ απέδειξε επίσης και την ανισότητα της διάρκειας των εποχών. 

Με τις παρατηρήσεις του αυτές ο Ίππαρχος διαπίστωσε ότι ο Ήλιος χρειάζεται διαφορετικό αριθμό ημερών για να μετακινηθεί από το ένα ισημερινό σημείο έως το επόμενο ηλιοστάσιο. Μ’ αυτόν τον τρόπο κατόρθωσε να διαγράψει έναν έκκεντρο κύκλο που εξηγούσε πλήρως τις φαινόμενες ηλιακές κινήσεις. Αλλά δεν σταμάτησε εδώ. Για τους υπολογισμούς του αυτούς χρειάστηκε ένα νέο είδος μαθηματικών, και έτσι έγινε ο θεμελιωτής της τριγωνομετρίας.

Ο Σέλευκος ο Σελεύκειος είναι ο πρώτος που αποκάλυψε τη σχέση του φαινομένου των παλιρροιών με τις κινήσεις της Σελήνης. Συγκεκριμένα παρατηρώντας επί μακρόν τις περιοδικές ανισότητες που παρουσίαζαν οι παλίρροιες στην Ερυθρά Θάλασσα αποκάλυψε τον λόγο δημιουργίας τους συνδέοντάς τις με τις διάφορες θέσεις της Σελήνης στο ζωδιακό κύκλο.

Δημοσιεύθηκε από: freshmag

karolkarolkarol

Πρόσφατα Άρθρα

Έχεις airBNB; δες τι πρέπει να κάνεις για να αποφύγεις φορολόγηση μέχρι και το 100%

Πως μπορούν οι δανειολήπτες να σώσουν την Α κατοικία. Μέχρι τις 30 Σεπτεμβρίου οι αιτήσεις στο πρόγραμμα γέφυρα.

Γράφει η Μαρία Δαλκίτση Οικονομολόγος ΑΠΘ Λογίστρια Ά Τάξης Νόμο του Κράτους αποτελεί πλέον η δυνατότητα επιδότησης δόσης δανείων με...

Πηλοθεραπευτήριο Κρηνίδων. Το Παρόν και το μέλλον τους σε μία συζήτηση με τον πρόεδρο της ΔΗΜΩΦΕΛΕΙΑ κ. Τάκη Αγγελίδη

Πηλοθεραπευτήριο Κρηνίδων. Το Παρόν και το μέλλον τους σε μία συζήτηση με τον πρόεδρο της ΔΗΜΩΦΕΛΕΙΑ κ. Τάκη Αγγελίδη

Έχουμε την χαρά να συνομιλήσουμε με τον πρόεδρο της ΔΗΜΩΦΕΛΕΙΑ κ. Τάκη Αγγελίδη για το Πηλοθεραπευτήριο Κρηνίδων, το παρελθόν του,...